Gardzienice

„Metamorfozy” to przedsięwzięcie, które u schyłku ubiegłego roku zelektryzowało zarówno etnografów, religio- i kulturoznawców, jak też alternatywne środowiska muzyczne. Pierwsi dostrzegli w nim bodaj najodważniejszą (w skali światowej!) próbę rekonstrukcji muzyki antycznej Grecji, drudzy – pomost między rytualną muzyką starożytnych misteriów a współczesną nam muzyką z kręgu rytualnego industrialu.

Faktem jest, że twórcom „Metamorfoz” udała się rzecz niezwykła – nakreślili mianowicie paralelę między kulturowo-religijnym fermentem epokami hellenizmu i postmodernizmu. Punktem wyjścia był pochodzący z II wieku n.e. tekst rzymskiego filozofa Apulejusza „Metamorfozy albo Złoty Osioł”. Sam Apulejusz – entuzjasta neoplatonizmu – był mistykiem wtajemniczonym w misteryjne kulty Afryki Północnej, Azji Mniejszej i Grecji. W „Metamorfozach”, swoim najważniejszym dziele, opisał w mniej lub bardziej zakamuflowany sposób podróż inicjacyjną starożytnego mista. Właśnie wątek misteryjny „Metamorfoz” przyciągnął uwagę Włodzimierza Staniewskiego – eksperymentalnego reżysera z Ośrodka Praktyk Teatralnych w podlubelskich Gardzienicach, on też stał się podstawą muzycznej ilustracji opracowanego w Gardzienicach spektaklu.
„Na antyk spojrzeliśmy przez pryzmat współcześnie żywych kultur tradycyjnych. Chcemy pokazać wierzytelnie i wiarygodnie związki, które można dostrzec między kulturą starożytnej Grecji a współcześnie żywymi kulturami tradycyjnymi, głównie regionu Europy Środkowej i Południowej – mówił w jednym z wywiadów Staniewski. – „Dla intelektualistów kultura ludowa jest kulturą brzydką. Przez tę Grecję chcemy - by się posłużyć sformułowaniem van Gogha - zrehabilitować brzydotę. Jest to postawa idealistyczna, odmienna od podejścia tych filozofów kultury ludowej, którzy uważają, że dla jej utrzymania należy inwestować w orkiestry strażackie i koła gospodyń wiejskich, zajmujące się wycinankami”.

Zarówno na scenie gardzienickiego teatru, jak i na płycie zawierającej wykorzystaną w spektaklu muzykę bardzo silnie podkreślono motyw paralelności kultur. Kiedy Lucjusz (alter ego Apulejusza) zamieniony w osła przechodzi kolejne przemiany – stopniowo humanizując się, by w końcu otrzeć się o sacrum – ilustruje to z równym powodzeniem starożytny hymn chrześcijański jak też pean ku czci Apollina. Odgrywająca istotną rolę w kultach misteryjnych Izyda bez problemu potrafi przybrać postać Marii Magdaleny, a krzyż Chrystusa utożsamia się z fallusem stymulowanym w ekstazie przez bachantki. Przesłanie jest tu czytelne – sacrum jest niepodzielne, a jego podziały są tylko pozorem stworzonym przez ludzkie kultury. Staniewski odsłania pozorność tych podziałów i tu tkwi znaczenie jego pracy.

Autorem muzyki do gardzienickich „Metamorfoz” jest Maciej Rychły, lider Kwartetu Jorgi, od blisko dwudziestu lat rekonstruujący etniczną muzykę Słowiańszczyzny. Tym razem Rychły podjął próbę zrekonstruowania brzmienia antycznej Grecji. Wykorzystał w tym celu fragmenty notacji wyrytych na ścianach skarbca Ateńczyków w Delfach, świątyniach i strzępkach zachowanych papirusów. Ekspresji wykonania musiał domyślać się – podobnie zresztą jak gardzieniccy aktorzy ruchu – z ikonografii, która przetrwała na ceramice lub malarstwie naściennym. „Muzyka powstała niezależnie od treści dzieła Apulejusza” – mówi Rychły. – Chociaż oczywiście to, że była ona opracowywana w teatrze Gardzienice i dla teatru Gardzienice rzutowało w jakiś sposób na ostateczną formę rekonstrukcji (...) Poza tym muzyka misteryjna nie zachowała się – jeżeli w jakimś momencie starałem się nadać mojej rekonstrukcji taki posmak, to była to raczej moja wariacja niż rekonstrukcja sensu stricto. Przetrwała jedynie muzyka ryta w kamieniu, a ta nie była z pewnością dziełem spontanicznym ani ekstatycznym. Jeżeli ktoś zadawał sobie trud rycia jej w kamieniu, to znaczy, że była to już muzyka opracowana intelektualnie.” Mimo to ostateczny charakter zrekonstruowanej muzyki uwypukla przede wszystkim „dionizyjskie” wątki greckiej tradycji. Osadzone na wszechobecnym rytmie wynikającym w takim samym stopniu z ekstatycznego, rytualnego bębnienia, jak i naturalnej rytmiki greckiej poezji utwory niemal całkowicie omijają ową „apollińską” harmonię i równowagę, z jaką antyk zazwyczaj nam się kojarzy. Rychły zburzył więc wizję starożytnej Grecji roztoczoną przez XIX-wiecznych filozofów, archeologów i filologów, widzących w niej przede wszystkim kulturę doskonałej równowagi. Grecja na poziomie archetypowego rytuału brzmiała tak samo jak kultury przedhistoryczne i kultury nam współczesne. W tym właśnie punkcie zrealizowała się cytowana na początku teoria Staniewskiego o paralelności kultur etnicznych dowolnych czasów i miejsc.